“Mọi” – Khi một tiếng gọi trở thành định kiến

Có những từ ban đầu chỉ đơn giản để gọi “người khác”, “người ở nơi khác”, nhưng theo thời gian lại mang thêm một lớp nghĩa coi thường. “Mọi” là một trường hợp như thế.

Theo cách giải thích được ghi lại trong Mọi Kontum (1937) của Nguyễn Kinh Chi và Nguyễn Đổng Chi, từ “mọi” có thể liên quan đến “tơmoi” trong tiếng Ba-na, được dùng để chỉ người từ làng hoặc cộng đồng khác đến — tức “khách”, “người lạ”. Tư liệu cũng cho thấy “tơmoi” có những nghĩa liên quan đến người ngoài, người khác.

Nhưng “mọi” không dừng lại ở nghĩa “người khác”. Khi được sử dụng trong tiếng Việt, “mọi” dần được dùng để chỉ các cộng đồng bản địa ở vùng núi phía Nam. Về sau, từ này còn xuất hiện trong những cách nói mang hàm ý khờ dại, thấp kém hoặc lạc hậu, khiến nó trở thành một cách gọi có tính miệt thị đối với người dân tộc thiểu số.

Điều đáng chú ý là không thể đơn giản hiểu “mọi” ngay từ đầu đã là một từ xúc phạm. Chính Mọi Kontum cũng ghi lại cách giải thích rằng từ này có thể bắt nguồn từ cách người Ba-na gọi người đến từ cộng đồng khác là “tơmoi”. Việc một từ chỉ “người khác” dần mang sắc thái coi thường cho thấy định kiến đôi khi không nằm trong bản thân một tiếng gọi, mà được hình thành qua cách xã hội sử dụng nó theo thời gian.

Từ “người khác” đến “người thấp kém” chỉ là một bước chuyển về ngôn ngữ, nhưng lại phản ánh một khoảng cách lớn trong cách con người nhìn nhau.

Vì vậy, khi ngày nay gặp từ “mọi” trong những cách dùng mang tính miệt thị, điều cần nhìn lại không phải là “người được gọi như thế có gì khác biệt”, mà là:

Từ khi nào sự khác biệt lại trở thành lý do để coi thường một cộng đồng?

Một tiếng gọi có thể chỉ mất vài giây để nói ra, nhưng phía sau nó có thể là cả một lịch sử về cách “người ngoài” nhìn “người khác”.Hiểu nguồn gốc của một từ không phải để hợp thức hóa cách dùng miệt thị nó, mà để nhận ra định kiến đã được hình thành như thế nào — và từ đó biết cách gọi nhau bằng sự tôn trọng hơn.